Er komt steeds meer aandacht voor het belang van Zingeving en Veerkracht in de zorgsector. In 2017 schreef ZonMW hier al over[1]. Met dit signalement hoopten zij het gesprek over zingeving aan te wakkeren. Dit omdat aandacht voor zingeving een positief effect kan hebben op de kwaliteit van zorg die de zorgvrager ervaart, maar ook die zorgorganisaties meetbaar leveren. Deze ontwikkeling komt onder andere door de opkomst van het concept Positieve Gezondheid[2]. Gezondheid wordt hierin uitgelegd als het vermogen van mensen om zich aan te passen en eigen regie te nemen over fysieke, sociale en emotionele uitdagingen. Het gaat over veerkracht en empowerment. De focus ligt op de ervaring van de zorgvrager ten aanzien van gezondheid, in plaats van enkel op de biomedische kennis van de zorgverlener. De ervaring van (een gebrek aan) zingeving van de zorgvrager, is hierin een belangrijk uitgangspunt voor het beïnvloeden van (ervaren) gezondheid. 

 

De groeiende aandacht voor zingeving en veerkracht is een positieve ontwikkeling. Echter, ondanks het feit dat we theoretisch weten dat aandacht voor zingeving en veerkracht van toegevoegde waarde is, is dit vaak lastig in praktijk te brengen. Immers, voor het ervaren van zingeving en het hebben van veerkracht is niet één formule. Ieder mens is anders en heeft een unieke kijk en ervaring. Om die reden heeft ieder mens ook andere behoeften. Daarnaast ligt er een diepere culturele oorzaak ten grondslag aan het moeilijk in praktijk brengen van deze begrippen. In het Nederland vinden we de ‘kracht’ van de menselijke ratio erg belangrijk. Wellicht zelfs zo belangrijk dat – zeker na de secularisering – een gesprek over gevoelens, existentiële vragen, ervaringen en twijfels niet gemakkelijk gevoerd wordt. Het lijkt niet (meer) vanzelfsprekend om hierover te praten. Misschien weten we niet meer hoe we het gesprek moeten voeren? Wellicht komt het door de illusie van de maakbaarheid; ons streven naar ‘meer’ en ‘beter’ verstomt de aandacht voor existentiële moeilijkheden? Misschien zijn we het simpelweg afgeleerd en moeten we deze vaardigheid en beleving ‘hervinden’?

Ook spelen praktische problemen een rol. Zo is er vaak te weinig tijd tijdens een consult om thema’s als zingeving en veerkracht goed te kunnen bespreken. Hetzelfde geldt voor zorgorganisatie. Zij moeten aan zoveel wet- en regelgeving voldoen, dan het maar zo kan gebeuren dat belangrijke voorwaardelijke vragen over zingeving en veerkracht te weinig ter sprake komen.  

 

Toch is de behoefte aan bezinning over zingeving en het vinden van veerkracht om met tegenslagen om te gaan, enorm groot[3]. Los van de vraag of mensen en organisaties hier tijd en energie voor hebben, is de behoefte fundamenteel[4]. Dat was het altijd al, echter heeft het door de secularisering een andere vorm gekregen. Steeds meer mensen die voorheen met zingevingsvragen naar de pastoor of dominee gingen, komen nu bij een psychiater. Zij lijden dan niet aan een psychiatrische aandoening, maar ervaren wel diepgaande onrust. Dit laat duidelijk zien dat, ook als mensen beweren niet religieus te zijn, er een fundamentele behoefte is aan connectie met het geheel. Mensen hebben het nodig om hierover te praten met anderen, met professionals. Het gesprek daarover verplaatst daarom vaak naar de spreekkamer van de arts. 

 

Niet alleen de secularisering is de oorzaak van het belang van gesprekken over zingeving en veerkracht in de zorgomgeving. De afgelopen honderd jaar heeft er een epidemiologische transitie plaatsgevonden[5]. Dit betekent zoveel als dat steeds minder mensen jong overlijden aan infectieziekten, en steeds meer mensen oud worden met een chronische aandoening. De bevolking groeide hierdoor, wat tot gevolg had dat de zorgvraag zowel toenam als veranderde. Zorgvragers ontvangen niet meer kortdurende intensieve behandelingen, maar levenslange behandelingen die de impact op het dagelijks leven chronisch beïnvloeden[6]. De laatste decennia is er daarom steeds meer aandacht voor persoonsgerichte zorg. Deze zorg kost echter meer tijd en geld. De verzorgingsstaat komt hiermee in het gevaar. Om die reden is in 2015 een verandering in gang gezet van verzorgingsstaat naar een participatie samenleving. Het idee is dat niet alleen de ‘staat’, via zorgverlenend personeel, zorgt voor de bevolking, maar dat wij als burgers (meer) gaan omzien naar elkaar. Dat we participeren in de zorg voor mensen in onze omgeving, zodat de groeiende zorgvraag voor professionals behapbaar blijft. Dit vraagt nog steeds om een diepgaande culturele verandering in hoe Nederlandse burgers zich tot elkaar verhouden en waar hun rechten en plichten liggen. 

 

Daarnaast is een van de voorwaarden voor het zijn van een participatie samenleving, dat mensen in staat zijn om te participeren (lees ‘kunnen zorgen voor anderen’) (dit gaat nog voor de ‘wil’ en ‘bereidheid’ die mensen hiertoe moeten hebben). Zoveel mogelijk burgers moeten in staat zijn waardevolle waarde toe te voegen aan het leven van hun naaste. Dit kan een zware taak zijn, waar veel verantwoordelijkheden bij komen kijken. Om die reden is het van belang om het gesprek te voeren over zingeving en veerkracht; zowel voor de mantelzorger, zorgverlener, zorgvrager als zorgaanbieder. Een participatiesamenleving kan idealiter een prachtige vorm van samenleven zijn, wanneer mensen het gevoel hebben dat ze binnen hun mogelijkheden waarde toe kunnen voegen aan het geheel en waarin anderen de hulp krijgen die zij nodig hebben. De focus ligt dan niet op het vervullen van ‘burgerplicht’, maar op een gevoel van zingeving. Deze ervaring van zingeving heeft vervolgens weer een positief effect op de (ervaren) gezondheid van dit individu, wat een mogelijke zorgvraag in de toekomst uitstelt of voorkomt. 

 

Het is daarom van belang om het gesprek over zingeving, veerkracht en existentiële vragen en twijfels te blijven voeren. Niet alleen bij de arts in de spreekkamer, maar ook onderling. Aan het gesprek heb je echter weinig als je er niks mee doet. De vraag is echter voor veel mensen en organisaties ‘hoe geef ik daar vorm aan in de praktijk?’ Hoe ga ik het gesprek aan over zingeving en veerkracht, of het gebrek daaraan? Hoe kan ik als zorgaanbieder, zorgverlener of zorgvrager ‘zin’ vinden en toevoegen ondanks alle dilemma’s en problemen die de realiteit van elke dag met zich meer brengen? Hoe motiveer ik anderen of mijzelf om regie te nemen en deel te nemen aan het maatschappelijk leven, zeker als er ziekte of psychisch lijden in het spel is? Hoe kunnen we het Nederlandse zorgsysteem van nature meer laten focussen op aandacht voor de behoeften van het individu, met als doel dat ieder individu op zijn of haar manier optimaal kan deelnemen? Of terwijl, waar moeten we beginnen? 

 

Via Significativa wil ik een bijdrage leveren aan het concreet in praktijk brengen van zingeving en veerkracht in de zorg. Dit doe ik door het gesprek aan te gaan en te zoeken naar concrete handvaten. Ik stel vragen en bied ik tools aan om die vragen te beantwoorden. Dit zijn vragen als; doe je wat je ertoe vindt doen? En zo niet, wat houdt jou of jouw organisatie (op onbewust niveau) tegen? Wat drijft je nou echt? Hoe kan je binnen de mogelijkheden, waardevolle waarde toevoegen? Hoe pak je dat concreet aan? Wanneer is het ‘genoeg’? Vaak liggen de antwoorden dichterbij dan je verwacht. 

 

Mijn manier van werken is zo dat ik niet met de oplossing kom – al heb ik wel ideeën. Ik focus mij vooral op het stellen van reflexieve vragen en het onderzoeken van ervaringen, zodat mijn luisteraar zelf tot inzicht en oplossingen komt. Dan beklijft het beter, ben je intrinsiek gemotiveerd. Hiervoor gebruik ik een aantal wetenschappelijke methoden en kennis over filosofie en psychologie. Hier kan je meer over lezen onder ‘Diensten en Projecten’.  

 

Meer achtergrond over de relevantie van Significativa heb ik in een theoretisch kader uitgewerkt (figuur 1). De toelichting hiervan wordt later toegevoegd. 

 

Figuur 1: Hoe Zingeving en Veerkracht bijdragen aan Gezondheid, Empowerment en Participatie

​