Brainspotting en het spectrum van bewustzijn

Een grijs gebied tussen onbewust en bewust

Ik heb nu een aantal blogs geschreven over wat brainspotting is, wat het met mij doet en hoe ik dit ervaar. Dit is een positieve ontwikkeling, waarbij ik mijn onbewuste beter leer kennen en omarmen. Echter vroeg ik mij ook af welke rol brainspotting heeft in de relatie tussen het bewuste en het onbewuste. Daarom heb ik voor mezelf een verklaring bedacht voor het mechanisme wat achter die ‘ingang’ tot het onbewuste zit die brainspotting opent. Deze, wederom op ervaring gebaseerde verklaring, helpt mij meer grip te krijgen op deze positieve ontwikkeling rondom de connectie tussen het onbewuste en het bewuste.

In een vorige blog gaf ik een binaire benadering tussen het onbewuste en bewuste aan. Grofweg 15% is bewust en 85% onbewust. Ondanks dat ik deze scheiding begrijp, denk ik de benadering te simplistisch is voor wat er werkelijk gebeurt. Er kan niet zo’n duidelijke scheiding worden gemaakt tussen het onbewuste en het bewuste, anders zou je je ook niet bewuste kunnen zijn van het feit dat je een onbewuste hebt. Als er echt zo’n duidelijk scheiding zou zijn, zouden we onszelf nog onterechter dan nu, aanschouwen als puur rationele wezens. Om die reden beschouw ik het onbewuste en het bewuste als twee uitersten van een spectrum (links het onbewuste, rechts het bewuste); een glijdende schaal van het onbewuste naar het bewuste met allerlei grijze gebieden hier tussenin. En op dat grijze gebied heeft brainspotting denk ik invloed (afbeelding 3 en 4).

Dit spectrum zou als volgt gedefinieerd kunnen worden (tabel 1).

Tabel 1: Spectrum van bewustzijn

Ik begin mijn uitleg bij het bewuste, omdat dat is wat we kennen, en verschuif dan naar links op het spectrum.

Het volledig bewustzijn

Ons volledige bewustzijn kan alleen bestaan in het hier en nu, in de ‘ervaring’ van het moment. In deze ‘ervaring’ vindt altijd een ‘interactie’ of ‘wisselwerking’ tussen jou en je omgeving plaats. Jij ervaart jezelf en de wereld om je heen op een fenomenologische manier. Op basis daarvan geef je betekenis aan dat wat je ‘ervaart’. Je perceptie van die ‘ervaring’ speelt hierin ook een rol. De Gestalt therapie noemt dit ‘gewaarzijn’[1], dit duidt op het ‘aanvoelen, voorvoelen of lijfelijk weet hebben van iets’. Het duidt op een proces waarin acht wordt geslagen op zintuigelijke waarnemingen die de situatie aandient. Iets uit de omgeving valt je op, en appelleert daarmee op jou. Jij kan dus nooit van je omgeving worden gescheiden, omdat deze onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. De wisselwerking tussen jou en je omgeving kan nooit niet plaatsvinden, omdat je je altijd in een omgeving bevindt. Dat maakt het belangrijk om te begrijpen wat de omgeving met jou doet op ‘dit’ moment, en hoe jij je verhoudt tot je omgeving.

Dit proces van ‘ervaring’ in het moment, vindt altijd plaats in het hier en nu. Hier ben je namelijk in staat sensorische waarnemingen, zowel vanuit je lijf als vanuit de omgeving, te interpreteren en tot actie te komen. Zo ervaren we onszelf en de wereld/mensen om ons heen. Je emoties, gedachten en gevoelens, ontstaan op basis van die sensorische waarnemingen van dit moment. De vraag of die waarnemingen altijd de waarheid zijn, laat ik even achterwege. Wat we wel weten is dat het hier en nu het meest dicht bij de waarheid van jouw persoonlijke ervaring komt (het fenomeen). Alles wat geweest is, is namelijk een herinnering welke wordt bepaald door je perceptie in het heden. Alles wat nog komen gaat is gebaseerd op een voorstelling welke wordt bepaald door je perceptie in het heden. Verleden en toekomst worden daarmee bepaald door het heden.

Het bewuste onbewuste

Echter, hoe bewust je iets in het hier en nu ervaart is afhankelijk van de hoeveelheid focus die je eraan geeft. Zo ben ik mij nu heel bewust van de nieuwe letters die op het scherm verschijnen als ik typ, maar ik ben mij minder bewust van het gevoel in mijn vingers wanneer zij op de toetsen tikken. Ik ervaar dat wel, maar pas wanneer ik erop focus ervaar ik het bewust. Hier gaan we al iets meer naar links op het spectrum van bewustzijn. Het tikken van mijn vingers op de toetsen is een bewuste ervaring die ik bewust onbewust uitvoer.

Het gebied van de zelfreflectie

Nog iets verder naar links op het spectrum zit zelfreflectie. Reflecteren is een manier van ‘denken’ in het bewuste over je onbewuste. De gedachten die jij hebt worden beïnvloed door allerlei factoren die je niet altijd kan duiden, maar je bent je wel bewust van het feit dat je denkt en wat je denkt. De conclusie die je trekt uit hetgeen waar je over nadenkt, zou je vanuit de Gestalt therapie kunnen omschrijven als ‘besef’. Besef is daar waar het ‘gewaarzijn’ een samengaan van denken en voelen betreft (het samengaan van lichamelijk gewaarworden met de omgeving). Dit gewaarzijn geeft inzicht over dat denken en voelen in relatie tot je omgeving[2]. Voor dit proces is zelfreflectie nodig; je probeert grip te krijgen op de bewuste ervaringen in het moment. Wat vinden anderen van mij? Hoe voel ik mij hierbij? Wat betekent dit voor mij? Hoe moet ik handelen? Waarom gedraag ik mij zus of zo in relatie tot deze situatie? Hier zoeken we verder het grijze gebied van het onbewuste met het bewuste op. Want het antwoord wat je geeft op deze vragen is vaak gebaseerd op eerdere ervaringen wat waaruit bepaald gewoontegedrag is ontstaan.

Het geven van het antwoord op deze vragen kan intuïtief verlopen. Maar wanneer je dieper reflecteert op de antwoorden die je geeft, door je af te vragen ‘waarom?’ je dit antwoord geeft, ga je nog iets verder naar links in het grijze gebied op het spectrum. Je onderzoekt waar jouw automatische gedrag en intuïtieve antwoorden op zelfreflectie, hun oorzaak hebben. Misschien weet je niet altijd waarom je bepaald gedrag vertoond en waarom je bepaalde antwoorden geeft op deze vragen. Dit komt omdat je niet altijd weet waardoor je wordt beïnvloed in jouw ervaring in het hier en nu, in wisselwerking met jouw omgeving. Dit kan bijvoorbeeld komen door de invloed van je culturele achtergrond. Hoe kan je volledig reflecteren op de invloed van cultuur op je eigen gedrag, als je hier zelf middenin zit? Dat zal nooit volledig, laat staan objectief zijn. Daarnaast is niet iedereen in dezelfde mate in staat te reflecteren op het eigen gedrag en vraagt deze diepere vorm van zelfreflectie om inzicht in de invloed van ons onbewuste op ons gedrag wanneer er ‘wisselwerking’ met de omgeving plaatsvindt.

Het onbewuste bewuste

Het gebied wat nog verder naar links op het spectrum ligt, noem ik het gebied van het onbewuste bewuste. Hiermee bedoel ik niet hetzelfde als het feit dat ik mij er bewust van ben dat ik onbewust kan typen op het toetsenbord. Hiermee bedoel ik het besef dat je lichaam autonoom kan reageren op ervaringen in de wisselwerking met je omgeving in het hier en nu. Zonder dat je bewust weet waarom, laat staan grip kan krijgen op het ‘waarom’ van deze reactie. Ik denk dat dit het gebied is waar spontane paniekaanvallen vandaan komen. Mogelijk weet je op gegeven moment wat je paniekaanvallen triggert, maar je kan deze autonome reactie niet beïnvloeden op dat moment. Het komt uit je onbewuste en dringt je bewustzijn binnen als een vloedgolf. Je merkt dat er in het hier en nu een diepere laag van jezelf geraakt wordt. Maar hoe je ook je best doet deze reactie met je denken te nuanceren of anders te benaderen, je onbewuste trigger is sterker. Op zo’n moment heeft het ‘denken’ geen invloed en wellicht zelfs geen zin meer. Dit is de plek waar ik bedreiging en vervreemding kan ervaren. Door het gevoel de controle over mezelf kwijt te raken, iets wat zeer beangstigend kan zijn.

Het onbewuste

Het gebied helemaal links op het spectrum is het gebied van het volledige onbewuste. Hoe groot dat is kunnen we natuurlijk niet weten en dat zal wellicht ook per persoon verschillen. Uit ervaring durf ik echter inmiddels te stellen dat het onbewuste vele malen groter is dan we zouden willen geloven. En dat is wellicht maar goed ook; stel je voor dat je over alles, werkelijk alles, bewust moet nadenken voordat je het doet. Ik denk dat we dan niet meer van de bank af komen.

Brainspotting in het onbewuste bewuste

Ik denk dat brainspotting haar werk doet in het gebied van het ‘onbewuste bewuste’. Door tijdens een sessie brainspotten, de autonome lichamelijke reactie te aanschouwen en diepgaand te ervaren, word ik mij meer bewust van wat deze autonome reacties vanuit mijn onbewuste betekenen. Pas een aantal uur nadat een brainspotting sessie over is, lukt het om hierop te gaan reflecteren. Dan krijgt het denken weer een functie. Maar het nadenken over wat zo’n sessie heeft losgemaakt, heeft alleen zin wanneer ik in het hier en nu het onbewuste bewuste durft te aanschouwen en te laten zijn. Kijk die lichamelijke reacties maar in de ogen. In combinatie met het reflecteren wordt een volgende keer dat mijn lichaam zo’n autonome reactie geeft op een situatie in het hier en nu, minder bedreigend en vervreemdend. Het wordt meer als van ‘mij-zelf’.

Op afdeelding 3 kan je zien hoe ik voor het brainspotten de relatie tussen het onbewuste en het bewuste op het spectrum benaderde. Dit was een spectrum, waarin het meeste van de verdeling, het meeste van mijn ‘zijn’, in het diepe onbewuste was genesteld. Alle trauma’s waren diep weggestopt. Iets wat logisch is, want trauma maakt vaak dat je dingen opkropt en wegstopt als manier van zelfbescherming. Maar hierdoor raakte mijn onbewuste wel steeds voller. Dat is niet per se een probleem voor de limiet, er is namelijk geen limiet, maar wel voor de snelheid waarmee lichamelijke reacties op onbewuste trauma’s in het hier en nu naar de voorgrond kwamen. De snelheid waarmee mijn onbewuste bewust begon te reageren. Een vloedgolf die uit het onbewuste mijn bewuste binnendrong, terwijl ik het trauma toch zorgvuldig had weggestopt en er bewust, rationeel, toch geen last meer van had…

Wat mijn ervaring tot nu toe met brainspotting is, is te zien op afbeelding 4. De curve verplaats en wordt vlakker. De verdeling tussen de verschillende stadia op het spectrum wordt gelijkmatiger. Hierdoor ben ik mijn bewuster geworden van mijn onbewuste, en lukt het mij steeds beter om op de oorzaak van een autonome lichamelijke reactie, te reflecteren. De afgevlakte curve staat ook voor het milder worden van de verschillende stadia. Het lukt me hierdoor beter het bewuste van het hier en nu, het reflecteren en het onbewuste bewuste te aanschouwen, zonder door deze gewaarwordingen volledig overspoelt te raken. Het feit dat ik bijvoorbeeld overprikkeld raak van sensorische waarnemingen van buitenaf, is nu een gegeven waar ik mijn leven omheen probeer in te richten op een zinvolle manier. Voorheen ging ik een constante strijd aan met mezelf, waarin veroordeling en verachting van mijn intensiteiten en de onverklaarbaarheid daarvan, in de weg zaten voor het zoeken van een oplossing voor iets waar ik ook gewoon last van mag hebben. Het idee dat het ‘niet normaal’ zou zijn, maakte plaatst voor ‘dit hoort bij mij, en ik ben er trots op, want vanwege deze intensiteiten kan ik ook meer genieten van het leven’.

Door het afvlakken van de curver voel ik me ook dichter bij mezelf. Ik begrijp mezelf beter. Voel eerder aankomen wanneer het onbewuste met haar autonome lichamelijke reacties de kop opsteken en kan hier beter op anticiperen. Hierdoor voel ik mij minder onzeker en lukt het mij beter om in mijn kracht te staan. Om de kansen te pakken die voor mij liggen en mijn talenten in te zetten, in plaats van onder de deken te kruipen omdat ik het gevoel heb dat de wereld over mij heen valt. Toen de curve nog hoog en puntig was, voelde ik mij onveilig bij mezelf. Nu, ondanks het feit dat de autonome lichamelijke reacties vanuit het onbewuste nog steeds een grote rol spelen in mijn leven, voel ik me veiliger bij mezelf en ben ik minder bang deze reacties te ondergaan. Het lukt mij nu beter hierop te reflecteren, waardoor ik inzicht krijg in wat en waarom dit gebeurt. Dit geeft rust en zelfinzicht. Dit kan hoe dan ook als winst worden beschouwd. Ik durf eindelijk te gaan omarmen en accepteren dat ik zo’n associatief brein heb; zowel bewust als onbewust, en dat ik beide kanten van het spectrum daarin in acht moet nemen. Want als je bewustzijn groot is, dan kan ik inmiddels concluderen dat je onbewuste plust alles daar tussenin, dat ook is. En dat is alleen maar een verrijking.

[1] Derkinderen, P., Knijff, E. & Meijer, S. (2009). Praktijkboek Gestalt. De Tijdstroom. [2] Derkinderen, P., Knijff, E. & Meijer, S. (2009). Praktijkboek Gestalt. De Tijdstroom.